Emilio Moret, “el guapo del son”, cubanu ki trabadja ku musika tudu si bida, sénpri ligadu ku soneru kubanu, skôdji Lisboa pa vivi i pa grava si primeru disku a solo dipôs di 70 anu.
Un obra ki ta representa un marku na ês jiugrafia, ora ki ê ta kruza tradisons: fadu ku morna. El ê un ómi ki nansi na Encrucijada, Cuba, na anu di 1948, rendedu pa Mouraria.
Na tema ki ê skôdji pa álbum, “Por la felicidad”, kêl artista mistura sonoridadi cubanus ku “morabeza” di Caoberdi na voz di Lucibella ku fadu na voz aveludadu di Fábia Rebordão. Foi dentu di Mouraria, na un di kurasons di fadu, na ladu di munumentu ki ta hominajia ês tradison txêu purtuguês na kasa Museu di Fernando Maurício, undi ki nu enkontra pa nu papia na un dia di sol di mês di setembru.
Acompanhadu ku si “trés”, guitara cubanu, Emílio toka, ê kanta… atimosfera muda.
Modi ki musika entra na bu vida?
Desdi pikinoti, la di undi ki n’ben Encrucijada, nu ta djuntaba nu ta tokaba ku kêl ki nu tinha na mó…lata, caixa, así ki nu ta divirtia ku kumpanhéru. I foi la ki nu forma kompasa, grupu di badju. Kantu n’bai pa Havana, ku 10 anu di idadi, na skóla senpri músika staba prisenti. N’bai vivi ku nha mãi na na S. Miguel del Padron undi ki tinha txêu konvivênsia ku atividadi na klubi, tiatru, susiedadi, ta tokaba un monti di grupo sima Los Invasores, los Melódicos, Conjunto Havana, grupo di Eduardo el Policia, i ôtus. Ê la ki mi n’kumêsa ta kanta ku kês grupu.
kal ki era bu midjor sonhu sima artista, kantu ki bu diskubri bu don pa kanta?
Senpri n’gosta di kanta, fasi musika ku toka. Dipôs di ter obidu Benny More, Abelardo Barroso, Miguelito Cuni, Fernando Alvares ku ôtus ki inpressionan txêu pamódi sês manera di interpreta musika cubanu, “la cubania”, ê aumenta na mi kêl diseju di kanta na grupus prufisional ou ben fasi ôtus imusiona sima ki ê fasen imusiona.

Enton, kal kê bu maior sonhu sima músico oji?
Kontinua ta respira musika i ta fasi konposison, podi partilia ligria ku imuson di nha musika ku tudu alguén. Leba filisidadi pa kaus pusível na mundu.
Bu grava na PMRecord , stúdio di Pablo Milanês. Kal kê valor ki kelâ ten pa bó un bês ki el ê ka sta mas entri nôs?
Era ku Arturo Cruz, di akordu ku editora Lusafrica, ês ki skôdji grava na PMRecord. Pablo Milanêz ka staba na Cuba, só si fidju ku si ekipa. Ma pa mi foi txêu honra grava na kêl anbienti fantastiku.
Musika cubanu ê txêu respetadu i apresiadu na mundu. Modi ki bu ta odja tudu kêli i kal kê bu papel desdi passado ti li na musika di bu povo?
Desdi ki n’kumêsa na músika ntêvi ku grupus ki tinha isênsia di musika cubanu, partikularmenti “el son” “son cubano”, un stilu di musika i badju cubanu. Sobri nha konposison, nta tratâs ku originalidadi , kêl ki ta bem na nha kabesa, un identidadi ki ka ta distânsia di nhas raís.
Kusé ki bu kré fasi sima konpositor?
N’kré pa nhas kriason agrada tudu alguén ki ta obis i pa ês dêxa mensagem ki ta sirbi pa das aligria ku alento na kualker momentu.
Modi ki bu ta odja futuru di musika tradisiunal cubanu?
Keli ê un preukupason di odja ma nôs musika tradisiunal ta obidu mutu pôku na radio ku televison kubanu. Nos raís ta ben dura si ê for transmitidu pa nova jerason. N’ta lamenta ma ta notadu ma txêu artistas i grupus sta ta afasta di nôs tradison musical.

Bu vivi bu vida interu na Cuba. Bu ta pensaba saíba di la pa kônxi ôtus mundu?
Ami senpri n’vivi na Kuba, ma musika leban pa un monti di ôtus kau na tourné ku grupos ki n’ta fasêba parti.
Bu têni un disku gravadu na Lisboa, editadu pa Lusafrica. Modi ki bu ta xinti?
Lusafrica dja editaba dos temas di mi na dos disku di Septeto Habanero, na final di anus 90 kumesu di 2000. Tem un disku na nomi próprio pa ês editora ê pa mi un orgulhu grandi, nta admira txêu trabadju ki ês ta fasi. Duranti txêu tenpu ês trabadja ku grandis musikus cubanu ku bons risultadus di divulgason pa fora di Cuba. N’tem txêu honra pa odja “Por la Felicidad” na Lusafrica. Mi ê txêu gratu.
Kuzê ki bu sta spêra di bu disku?
N’ta spêra ma tudo mensajens ki sta dêntu di kêl disku ta txiga mundu através di musika. Ora ki ten amor na kêl ki bu ta fasi, filisidadi, aligria ku speransa di un mundu midjor ta ser pusível, ka só na sonhu. “Por La Felicidad” nu ta luta tudo dia, i li nta dêxa alguns ingridientis.
Keli ê primeru disku a solo? Pamódi só gosi?
Sima ki n’fla ami senpri n’trabadja ku grupus, desdi orquestra Cuba, npasa pa un monti di otus grupus grandi di música tradisiunal kubanu duranti tudu ês anus. N’kaba pa fika 22 anu na Septeto Habanero. Gosi, na reforma, foi via ku si leis ki trasen mumentu di grava nha disku ku alguns konposison di meu. Kêl disku ê nha spreson i interpretason di músika cubanu.
Pamódi “Por La Felicidad”?
Palabra filisidadi, en si, ta mostra anseio di tenêl. Na tudu disku ê ta parsi na un monti di tema ki n’kria duranti tudu ês anus: “Sonei com el cielo” ê txêu antigu ma kontudu, atual, pamódi filisidadi ê intenpural. Dentu di kêl tema n’têvi filisidadi di krusa ku gentis i ritmu ki trasen sensasons i inspirason di plenu filisidadi.“Felicidad” tanbé é nha sonhu di odja nha disku a solo editadu.
Bu kanta ku Fábia Rebordão i Lucibella. Módi ki foi kanta ku kês dos jovens ki ta fasi musika tradisiunal di sês tera li na Lisboa?
Ami senpri n’gosta txêu di Cesária Évora i, na final di 2021, na ambienti di homenajen ki ês fasêl na Lisboa, n’visita Bairro Alto, i foi di la ki nansi inspirason di ês junso di dos jêneru txêu parsêdu na sentimentu ki ês ta transmiti [fado e morna]. Foi un grandi aligria i mas un mutivu di filisidadi teni ês dos kantoras ki ta reprisenta stilu di kada un dentu di tema “Por la Felicidad”.
kuzé ki bu ta atxa di fado? Ê fado ki inspirau pa fasi ês fuson?
Disperta na mi txêu atenson pa kêl jéneru sentimental, prisensa di guitara purtuguês, sima morna ki ten un sentimentu entri kordas di cavaquinho.
I morna?
Morna bem di spreson di un povo. Dja n’konxêba êl na vos di Cesária Évora ki ntêvi prazer di kônxi na Mindelo i di respira si isênsia. N’gosta di si sentimentu, di kês interpretason ku tantu intrega sima ki nu ta odja na Cesária ku Lucibela.
Lisboa ten tudu kêli ma foi un acaso?
N’ben ku konviti pa integra homenagem a Cesária Évora na 2021. Dipôs, ku gravason di disku, n’tem dislokadu entri havana ku lisboa, di akordu ku konpromisu di tudu dos país. N’ta xinti sabi li. Konvivênsia ku amigus ki n’torna odja li , lugaris undi ki n’tokaba ten más di vinti, musikus cubanos ki n’ben konxi li i ki ta fasi parti di nha spetákulu, sima Victor Zamora, di mésmu provínsia ki mi, tudu anbienti ki ta prupursionadu li ê di txêu aligria, un bênson ki ta dêxan mutu gratu.

Bu fasi un digreson na Europa ki pasa pa França, Bélgica i Polónia…
N’sta xinti txêu kontenti pamódi kêl tour, klaru. Na França foi promuson di disku, na Bélgina n’rialisa cinco konsertu na kumesu di mês di Julho na Zomer Van Antwerpen, ku txêu otus sidadis: Krugerplein, Zillebekelaan, Bist, Stuivenbergplein, Elegastplein. Na Polónia, a 17 di sitenbru, nkanta pa inseramentu di Cross Culture. Gosi nsta bai pa Cuba pa visita família i klaro dipôs nta volta pa ês tera undi ki n’skodji vivi.
Modi ki bu ta odja panurama musikal purtugês i di lusofonia? Kal kê konsedju ki bu ta daba pa jovens artistas di lusofonia?
N’kônxi alguns trabadju i pesualmenti alguns artista lusófono, tudu ku grandi kualidadi: Bonga, Lura, Elida Almeida, Lucibela, Ceuzany, Vitorino, Fábia Rebordão, Nancy Vieira, Karyna Gomes, Camané, Luís Represas, Jorge Fernando. Alguns músiku purtuguês, di Cabo Verde, Angola, Guiné… mutu bon ki n’tivi prazer di obi tanbé. I kês ki sta ta kumêsa ten kaminhu siguru ku sirtesa pamódi ta isisti txêu skóla undi ki ês pôdi solidifika sês karera.

Karyna Gomes
É a jornalista responsável pelo projeto de jornalismo crioulo na Mensagem, no âmbito do projeto Newspectrum – em parceria com o site Lisboa Criola de Dino D’Santiago. Além de jornalista é cantora, guineense de mãe cabo-verdiana, e escolheu Lisboa para viver desde 2011. Estudou jornalismo no Brasil, e trabalhou na RTP, rádios locais na Guiné-Bissau, foi correspondente de do Jornal “A Semana” de Cabo verde e Associated Press, e trabalhou no mundo das ONG na Unicef e SNV.
